Setningarræða formanns Landsfundur LEB 2026

Björn Snæbjörnsson, formaður LEB

Kæru þingfulltrúar, góðir gestir.

Ég vil byrja á að bjóða ykkur öll hjartanlega velkomin til landsfundar eldri borgara árið 2026.

Áður en ég hef ræðu mína vil ég biðja fundarmenn að minnast allra þeirra fjölmörgu félaga okkar sem hafa kvatt þetta jarðlíf á starfsárinu. Sérstaklega vil ég nefna fyrrverandi formann okkar, Helga Pétursson sem lést í nóvember sl.

Það er ánægjulegt að sjá hér saman komið fólk víðs vegar að af landinu, fulltrúa félaga eldri borgara, gesti og samstarfsaðila sem láta sig hag og réttindi eldri kynslóða varða. Slík samkoma minnir okkur á styrkinn sem felst í samstöðu og sameiginlegum vilja til að bæta samfélagið.

Sérstaklega vil ég bjóða velkomna gesti okkar í dag; Ragnar Þór Ingólfsson, félags- og húsnæðismálaráðherra, Finnbjörn Hermannsson, forseta ASÍ og Ölmu Ýr Ingólfsdóttur, formann Öryrkjabandalags Íslands.

Við erum afar þakklát fyrir að þau hafi tekið sér tíma til að vera með okkur í dag til að ávarpa landsfundinn. Það skiptir okkur miklu máli að fulltrúar stjórnvalda og verkalýðshreyfingarinnar, einnig þeirra sem standa vörð um réttindi fólks með skerta starfsgetu, taki þátt í þessari umræðu með okkur. Málefni eldri borgara tengjast nefnilega mörgum sviðum samfélagsins, velferð, húsnæði, lífeyrismálum, heilbrigðisþjónustu og ekki síst virðingu fyrir því framlagi sem eldri kynslóðir hafa lagt til samfélagsins.

Við viljum þakka ráðherra sérstaklega fyrir þann rekstrarstyrk sem veittur var Landsambandi eldri borgara fyrir árið 2026 af hans ráðuneyti. Sá stuðningur skiptir miklu máli og gerir það að verkum að sambandið getur haldið sinni starfsemi óbreyttri á þessu ári.

Á sama tíma viljum við beina þeirri áskorun til ráðherra að skoða leiðir til þess að framlag ráðuneytisins til Landsambands eldri borgara verði ákveðið til lengri tíma. Það er mikilvægt fyrir starfsemi sístækkandi samtaka eins og okkar að geta skipulagt starf sitt til framtíðar án þess að vera í stöðugri óvissu um hvort fjárstuðningur berist eða ekki. Það fjölgar stöðugt í okkar röðum og kröfur til okkar verða meiri og meiri.

Ef slíkur stuðningur félli niður myndi það hafa veruleg áhrif á starfsemi sambandsins og óhjákvæmilega leiða til niðurskurðar. Það er í raun óþolandi staða að Landsamband eldri borgara þurfi ár eftir ár að standa með „betlistafinn í hendi“ til að tryggja rekstur sinn. Samtök sem standa vörð um hagsmuni stórs og vaxandi hóps í samfélaginu eiga að búa við meiri stöðugleika en það.

Við fögnum einnig því að félags- og húsnæðismálaráðherra hafi fengið samþykkt á Alþingi frumvarp þess efnis að grunnlífeyrir hækki í takt við launavísitölu. Það er afar mikilvægt skref í þá átt að minnka þá kjaragliðnun sem hefur myndast á undanförnum árum milli lífeyris og launatekna á almennum vinnumarkaði.

En verkefnið um stöðvum kjaragliðnunar er langt frá því að vera lokið. Þann fyrsta apríl sl. hækkuðu taxtar á almennum markaði um 0,06 prósent án hækkunar á okkar grunnlífeyri og er munurinn á grunnlífeyri og lægsta launataxta SGS nú  110.787 krónur. Árið 2017 þegar nýju lögin tóku gildi var þessi munur 51.266 krónur. Þessi mikla kjaragliðnun segir sína sögu og undirstrikar hversu mikilvægt er að halda áfram að vinna markvisst að því að bæta afkomu þeirra sem reiða sig á Almannatryggingarkerfið

Við viljum benda á að hækkun almenna frítekjumarksins er jákvæð en alltof lág. Í stjórnarsáttmála ríkistjórnarinnar er lofað að hækka það smám saman og ná 60.000 krónum þann 1. janúar 2028. Það er einfaldlega ekki nægilegt. Almenna frítekjumarkið þarf að vera að minnsta kosti 100.000 krónur ekki 1. janúar 2028 heldur strax, til þess að eldri borgarar sem þurfa að stórum hluta að treysta á sinn lífeyri geti gert það án þess að skerðingar taki stóran hluta tekna þeirra. Dæmin sanna að þetta var hægt að gera hjá félögum okkar hjá ÖBÍ.

Í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar er talað um að koma sérstaklega til móts við lægstu tekjuhópa eldri borgara og að sett verði á stofn sérstakt frítekjumark vegna fjármagnstekna. Við fögnum þeim áformum, en spyrjum jafnframt; hvað er að frétta af þeim málum? Einnig hefur það verið á dagskrá að stofna embætti umboðsmanns eldri borgara og við gerum þá kröfu að ráðist verði í það strax. Eldri borgarar bíða eftir svörum og raunverulegum aðgerðum. Ég vona að ráðherra komi með einhver svör hér á eftir í sínu ávarpi.

Flestir þeir sem sitja í salnum í dag eru gamlir félagar í verkalýðshreyfingunni. Ýmist á almennum markaði eða hjá hinu opinbera. Í gegnum áratugi greiddu þeir félagsgjöld, tóku þátt í kjarabaráttu og byggðu upp þá sterku hreyfingu sem við þekkjum í dag. Nú þegar þeir eru komnir á efri ár vaknar eðlileg spurning: hvernig getur verkalýðshreyfingin stutt betur við sína gömlu félaga?

Er vilji til þess að rétta eldri borgurum hjálparhönd þegar kemur að baráttu fyrir bættum lífskjörum? Við vitum að verkalýðshreyfingin hefur sterka rödd í samfélaginu og við vonum að hún verði áfram öflugur bandamaður í baráttu fyrir réttlátari kjörum eldri borgara.

Kannski væri einnig tímabært að setja á laggirnar starfshóp með þátttöku verkalýðshreyfingarinnar og fulltrúa eldri borgara, þar sem unnið væri markvisst að því að efla samstarf þessara aðila og skoða hvernig hægt sé að styrkja stöðu eldri borgara í samfélaginu. Slík samvinna gæti orðið mikilvægt skref í átt að aukinni samstöðu kynslóðanna.

Félagi Finnbjörn, skilaboðin frá Landsambandi eldri borgara eru skýr við viljum samstarf og fá aðstoð verkalýðshreyfingarinnar í okkar baráttu fyrir bættum lífskjörum okkar.

Barátta Öryrkjabandalags Íslands hefur verið löng og oft mjög erfið. Við samfögnum þeim í að hafa náð merkum áfanga í sinni kjarabaráttu á síðasta ári eftir langa og stranga baráttu við stjórnvöld. Það var mikilvægur áfangi fyrir öryrkja á Íslandi og sýnir hversu miklu samstaðan getur skilað.

Við finnum líka sterka samstöðu með ykkur í þeirri baráttu sem þið hafið háð í gegnum árin. Margir þeirra sem tilheyra eldri borgurum í dag hafa einnig þurft að berjast fyrir réttindum sínum og vita vel að framfarir í velferðarmálum koma sjaldan af sjálfu sér, þær eru árangur þrautseigju og samstöðu.

Það er ljóst að réttindi eldri borgara þarf að efla enn frekar. Við þurfum að horfast í augu við þá staðreynd að hluti eldri borgara býr við verulega þröngan fjárhag. Samkvæmt nýjustu upplýsingum frá TR eru um 1200 eldri borgarar með heildartekjur undir 400.000 krónum á mánuði.

Við verðum að spyrja okkur hreinskilnislega: er það boðlegt í samfélagi eins og okkar?

Flestir þessara einstaklinga hafa unnið alla sína starfsævi, greitt skatta og lagt sitt af mörkum til uppbyggingar samfélagsins. Að fólk sem hefur lagt slíkt fram skuli þurfa að lifa við slíkar aðstæður á efri árum er spurning um bæði réttlæti og virðingu.

Húsnæðismál skipta eldri borgara miklu máli. Öruggt og viðráðanlegt húsnæði er grunnforsenda góðra lífsgæða. Þar teljum við mikilvægt að auka hlut óhagnaðardrifinna félaga í uppbyggingu og rekstri húsnæðis fyrir eldri borgara. Slík uppbygging getur tryggt stöðugleika, sanngjarnt verð og langtímahugsun sem þjónar hagsmunum fólks betur en skammtímahugsun markaðarins.

Við leggjum mikla áherslu á góða þjónustu við eldri borgara, bæði fyrir þá sem búa á hjúkrunarheimilum og þá sem treysta á heimaþjónustu. Þar skiptir miklu máli að þjónustan sé bæði fagleg, manneskjuleg og nægilega vel fjármögnuð til að mæta raunverulegum þörfum fólks. Við þurfum að tryggja að enginn falli á milli kerfa og að þjónustan sé samfelld og aðgengileg, óháð búsetu eða efnahag.

En á sama tíma megum við ekki gleyma því að margir eldri borgarar eru enn í fullu fjöri. Þeir taka virkan þátt í samfélaginu, stunda sín áhugamál, leggja áfram sitt af mörkum á fjölmörgum sviðum. Stefnumótun í málefnum eldri borgara þarf því ekki aðeins að snúast um þjónustu og umönnun heldur líka um þátttöku, virkni og lífsgæði. Það þarf að skapa tækifæri fyrir fólk til að halda áfram að vera virkt, hvort sem er á vinnumarkaði, í félagslífi eða í menningarstarfi.

Starf Landsambands eldri borgara er fjölbreytt og umfangsmikið. Það er vaxandi krafa á Landsambandið að það veiti meiri þjónustu og að það hafi betri aðgang að löglærðum sérfræðingum og öðrum aðilum með sérþekkingu t.d. á lífeyrismálum. Það er ekki skrítið þar sem okkar hópur fer sífellt stækkandi og þarfirnar mjög ólíkar hjá elstu og yngstu eldriborgurum þessa lands.

Á síðustu misserum hafa formaður og framkvæmdastjóri heimsótt nær öll félög innan sambandsins,  eða öll nema eitt, en það verður heimsótt í maí. Þessar heimsóknir hafa verið afar mikilvægar. Þær gefa okkur tækifæri til að heyra beint frá félagsmönnum um þeirra stöðu, þeirra áhyggjur og þeirra hugmyndir. Með þessum heimsóknum getum við frætt félagsmenn einstakra félaga um starfsemi sambandsins og líka komið skilaboðum á framfæri um almenna stöðu eldri borgara er varðar kjaramál og húsnæðismál.

Það er skoðun mín að landsambandið sé sterkara eftir þessa hringferð en áður. Ég segi takk fyrir móttökurnar og þá hvatningu sem við Oddný höfum fengið frá ykkur um að gera landsambandið enn sterkara en það er í dag.

Þetta minnir okkur líka á hversu mikilvæg samstaðan er innan hreyfingar eldri borgara. Þegar við stöndum saman er rödd okkar sterkari og áhrif okkar meiri. Samstaða er ekki aðeins fallegt orð, hún er forsenda þess að árangur náist í baráttumálum okkar.

Við skulum líka muna að eldri borgarar eru ekki aðeins hópur sem þarf á þjónustu að halda. Framlag eldri borgara til samfélagsins er gríðarlega mikilvægt en oft vanmetið. Þeir sinna fjölskyldum sínum, hjálpa til við uppeldi barnabarna, taka þátt í sjálfboðaliðastarfi, félagsstarfi og menningarlífi. Reynslan og þekkingin sem felst í eldri kynslóðunum er verðmæt auðlind sem samfélagið má aldrei vanmeta.

Ég vil minnast á mikilvægt málþing sem haldið var síðastliðið haust um ofbeldi gegn eldri borgurum undir heitinu Ofbeldi er ógn. Þarna stigum við mikilvægt skref í því að varpa ljósi á mál sem hefur of lengi verið lítið rætt opinberlega. Með aukinni umræðu, fræðslu og samstarfi getum við betur komið í veg fyrir slíkt ofbeldi og tryggt að eldri borgarar búi við öryggi og virðingu. Þar er enn verk að vinna og mikilvægt að stjórnvöld, sveitarfélög og samtök vinni saman að lausnum. Það getur ekki verið vilji nokkurs manns í þessu þjóðfélagi að síðustu æviárin fari í angist og vanlíðan vegna líkamlegs- andlegs- eða fjárhagslegs ofbeldis og oftast af hendi sinna nánustu.

Landsþing eins og þetta er mikilvægur vettvangur þar sem við getum rætt málin af hreinskilni og mótað sameiginlega stefnu til framtíðar. Hér koma saman fulltrúar víðs vegar að af landinu með ólíka reynslu og sjónarmið en sameiginlegt markmið: að bæta lífskjör ásamt andlegri og líkamlegri vellíðan  eldri borgara á Íslandi.

Það hefur verið mér mikill stuðningur á þessu ári sem ég hef verið formaður að finna að Landsambandið hefur ríkan sess í hugum landsmanna og það eru ófá símtölin og skilaboðin sem ég hef fengið þar sem komið hefur fram hvatning og trú á að okkur takist að fá stjórnvöld í enn ríkara mæli að borðinu til að eyða þeim hindrunum sem við erum að glíma við t.d. tengt afkomu og öryggi.

Að lokum vil ég færa stjórn Landsambands eldri borgara, starfsfólki og stjórnum félaga innan sambandsins og öllum þeim sem hafa stutt starfið okkar innilegar þakkir. Stuðningurinn sem við höfum fengið hefur verið ómetanlegur og án hans væri erfitt að halda þessari mikilvægu baráttu áfram. Sérstaklega vil ég þakka öllum þeim fjölmörgu sjálfboðaliðum í öllum þeim nefndum og ráðum sem eru innan félaganna, þeir leggja sitt af mörkum dag hvern, án þeirra væri þetta starf ekki mögulegt.

Ég vona að landsþing eldri borgara 2026 verði vettvangur öflugrar umræðu, nýrra hugmynda og aukinnar samstöðu. Með sameiginlegu átaki getum við haldið áfram að vinna að samfélagi þar sem fólk getur lifað efri árin sín við öryggi, virðingu og góð lífskjör.

Með þessum orðum lýsi ég landsþing eldri borgara 2026 sett.